Chim mía Phú PhongTrong đồng mía bạt ngàn của đất Phú Phong, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định có một loài chim nhỏ, cư trú từng đàn. Người ta gọi đó là chim mía Phú Phong. Thịt chim mía thơm và ngọt, có thể nướng hoặc rán, nhâm nhi cùng rượu Bàu Đá thì tuyệt.
Ai về Kiên Mỹ, Phú Phong
Ăn con chim mía thỏa lòng ước ao
Huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định có thị trấn Phú Phong, là quê hương của Quang Trung Nguyễn Huệ. Đây thuộc Tây Sơn hạ đạo, một vùng trung du bán sơn địa, với lưu vực sông Côn từ xưa bạt ngàn đồng mía. Trong đồng mía ấy có một loài chim nhỏ hơn con se sẻ, cư trú từng đàn trong đám lá mía, mỗi đàn đông tới cả ngàn con.
Muốn đánh bắt chim mía, người ta dùng cái trủ như tấm lưới, căng suốt bờ ruộng cao hơn ngọn mía , cầm sào dài đập vào lá mía, rung đuổi chim, cứ thế chúng chuyền dần vào trủ. Những chú chim mía béo tròn sau khi vặt lông, hơ qua lửa cho cháy hết lông tơ, còn lại như một miếng thịt nạc rửa sạch, mổ moi ruột rồi ướp gia vị gồm muối hạt giã nhỏ với ớt, hành, hạt tiêu, thêm ít bột ngọt.
Món ngon nhất là nướng và rô-ti. Nướng thì mổ banh chim, ướp gia vị rồi ép vào cặp đưa trên lò than hồng. Lật vài lượt, mỡ chảy ra xèo xèo thơm lừng cả xóm. Chim rô ti thì thả vào chảo dầu đậu phụng vừa sôi, chỉ mươi phút là chim vàng rộm, xương thịt giòn tan. Những chú chim xếp ra đĩa, rắc lên trên ít hạt vừng rang cho đẹp mắt là có thể thưởng thức. Chim mía mà có rượu Bàu Đá nhâm nhi thì cứ gọi là đệ nhất anh hào. Thịt chim mía thơm mà ngọt đầm, đậm đà hương vị.
Những người sành chim mía, thường chọn những con đầu nhỏ, mỏ ngắn, nếu không tinh sẽ nhầm chim áo giá (áo đà) là loại chim đầu to, mỏ dài, thịt nhạt đánh lừa du khách, vì loại chim này không ngon.
Đồng mía Tây Sơn - Phú Phong ngút ngát xanh, là chỗ cho chim mía ngày càng nảy nở sinh sôi đãi mời du khách gần xa.
Bún tôm Trà ỔTrà Ổ là một trong những đầm nước ngọt lớn nhất tỉnh Bình Định. Người dân ở đây sống bằng nghề làm ruộng và đánh bắt thủy sản. Nhờ nghề này mà ở Phù Mỹ có món bún tôm Trà Ổ nổi tiếng.
Món bún tôm Trà Ổ độc đáo ở chỗ sợi bún được chế biến ngay tại chỗ, tô bún có vị ngọt đậm đà của tôm tươi, vị giòn tan của bánh tráng nướng.
Nét đặc trưng của bún tôm Trà Ổ, trước hết là ở cách làm bún. Bún không phải làm sẵn bán ở chợ, hay được mua ở các lò bún nổi tiếng. Người bán bún tôm chế biến sợi bún ngay tại chỗ. Khi có khách vào, chủ quán mới bắt đầu ép bột gạo đã xay sẵn, xong hấp trong nồi nước đang sôi. Sợi bún rất nhỏ, mềm và trắng muốt. Tôm dùng làm bún là những con tôm sinh sản tự nhiên, còn sống, được đánh bắt từ đầm Trà Ổ (còn gọi là đầm Châu Trúc). Con tôm trông rất bụ bẫm, nhưng thịt tôm lại săn chắc, và rất ngọt.
Tô bún tôm Trà Ổ có hương vị rất đặc biệt. Đầu tiên, người ta giã nhuyễn tôm sống đã lột vỏ, nhúng qua vào nồi nước đang sôi rồi cho bún vào tô, chế nước xáo bún vào, rắc một ít tiêu bột, một ít bột ngọt, một ít hành hương. Thế là đã có ngay một tô bún tôm nóng hổi, tỏa hương thơm rất hấp dẫn. Thường thì bún tôm được ăn kèm với bánh tráng gạo nướng. Nhiều người mới ăn lần đầu chưa thấy thích, nhưng ăn nhiều lần thì nghiện lúc nào không hay. Nghiện vì chất ngọt của nước xáo bún, của mùi hành hương thơm ngát và nghiện luôn cả cái giá rất bình dân của nó-chỉ khoảng từ 1.500 - 2.000 đồng/1 tô, cộng thêm chiếc bánh tráng nướng nho nhỏ. Bún tôm là món điểm tâm buổi sáng rất độc đáo chỉ có ở một vài vùng quê thuộc huyện Phù Mỹ, tỉnh Bình Định. Cái độc đáo của bún tôm ở đây phải kể đến khâu làm bún. Trong khi chờ đợi, thực khách được chứng kiến cảnh người bán bún ép sợi bún chảy vào nồi nước đang sôi sùng sục trên bếp lửa hồng. Sợi bún gặp nước sôi liền chuyển sang mầu trong là chín tới.
Đi từ thị trấn Phù Mỹ ra đến Mỹ Châu đều có bán đặc sản bún tôm. Những quán bún tôm thường đơn giản nhưng lúc nào cũng đông khách, nhất là vào sáng sớm.
Ốc đồng
Người dân Bình Định đã biết tận dụng môi trường tự nhiên để tạo ra cho mình nhiều món ăn đặc sắc, trong đó có món ốc đồng. Một món ăn không những giàu đạm, giàu chất bổ dưỡng, mà còn giàu hương vị quê hương, ví như chùm khế ngọt, cánh cò bay.
Có hàng chục loại ốc như ốc bươu, ốc mít, ốc đá, ốc vặn... sinh ra từ đồng ruộng quê nhà. Ốc luộc là món bình dân nhất. Ngon hơn cả là loại ốc mít, loại ốc có màu vàng óng và nhỏ hơn loại ốc bươu một chút. Thế nhưng nhiều người lại thích ngồi mút loại ốc đá. Thật thú vị khi những ngày gió heo may se se lạnh thổi về cùng với mưa bụi chuyển mùa được ngồi bên đĩa ốc nóng hổi, vừa thổi vừa ăn. Cái nóng của ốc, của gừng, của ớt quả làm cho người ăn xuýt xoa, cay chảy cả nước mắt mà vẫn thấy say mê.
Người ta đã dùng món ốc này để làm bún ốc. Hiện nay ở Quy Nhơn đã có một số điểm bán bún ốc rất ngon và hương vị đậm đà của món bún ốc đã đi vào lòng người. Ốc mua về ngâm nước gạo trước độ một ngày cho sạch (theo kinh nghiệm dân gian, người ta ăn ốc vào tuần trăng thì ốc sẽ béo và ngon hơn). Vớt ra cạy miệng khêu lấy ruột, xong bóp muối rửa sạch bằng nước nóng cho hết nhớt rồi đem ướp gia vị, xào ốc phi với hành tỏi riêng vì ốc rất nhanh chín, để lâu sẽ dai. Chuẩn bị nồi nước lèo thật ngon để khi cho bún vào bát thì bỏ thêm ốc vào.
Bây giờ, món ốc đã trở thành đặc sản như: ốc nhồi thịt, ốc hấp lá gừng… Nhưng nếu bạn muốn ăn món ốc đích thực, xin mời hãy về Bình Định. Ở TP Quy Nhơn có hẳn một "phố ốc" trên đường Mai Xuân Thưởng, tha hồ cho bạn lựa chọn.
Lá dangLá dang thuộc thuộc giống dây leo. Lá hình bầu dục, to bằng ngón chân cái người lớn, mặt lá láng, có vị chua khá hấp dẫn. Vào Hầm Hô (Tây Sơn), mấy ai quên đi cái thú ăn cá nướng cuốn với lá dang, rau rừng.
Cá sông tươi rói cỡ 3 ngón tay nướng vàng ươm, cuốn nguyên con với bánh tráng, lá dang, rau rừng phơi héo chấm nước mắm nhai rau ráu thật khoái khẩu. Vừa ăn vừa nhâm nhi lai rai vài ly rượu đế, ngồi rung đùi nhìn cảnh rừng núi, sông nước khi hoàng hôn buông xuống quả là tiên vậy! Ốc ở Hầm Hô rất nhiều và to, bà con tha hồ bắt, không phải mua. Ông bạn tôi có mấy câu thơ khá vui:
Lá dang, ốc đá khỏi mua
Đem về nấu bát canh chua tặng chàng
Thật là mộc mạc, giản dị mà thấm đượm tình cảm của người dân quê nghèo rất dễ thương.
Ở Bình Định nhất là ở Tây Sơn có món gié bò nấu với lá dang khá độc đáo. Có thể nói, gié bò không nấu với lá dang coi như bất thành gié. Người ta lấy toàn bộ các thứ ngon nhất trong cơ thể con vật như: gié, gan, tim, cật, sụn, thịt thăn, đem nấu với lá dang ngon và bổ tuyệt vời, vừa ngọt, vừa béo, vừa bùi, vừa đắng, vừa chua trên đầu lưỡi khá thú vị.
Lươn - hương vị đồng quê
Sau mùa gặt, đồng ruộng chỉ còn trơ lại những gốc rạ. Nước ở các suối, ao, hồ bắt đầu cạn dần. Dưới ánh nắng cháy da, mùi bùn non trên những thửa ruộng bốc lên hăng hắc. Đấy cũng là mùa đi bắt cá, cua, lươn, ốc. Nhưng thích nhất vẫn là bắt lươn vì thịt lươn ăn rất ngon và hiếm.
Dọc theo bờ ruộng, con mương sẽ thấy những miệng hang to, nhỏ đủ cỡ. Nếu là một tay bắt lươn chuyên nghiệp, chỉ thò tay vào hang một thoáng thôi khi rút tay ra khỏi hang sẽ có một chú cá lóc trốn nắng hoặc vài ba chú cua, còn hên thì sẽ có một chú lươn béo nục. Còn xui không chừng sẽ gặp một chú rắn nước ngọ nguậy cũng đủ hết hồn. Còn nếu tay nghề thuộc loại tầm thường thì chỉ nhờ vào các ống trúm mà thôi.
Bỏ vào trúm một ít tép rang hoặc một con cá ươn đã dậy mùi, đậy nan tre lại rồi đặt đầu ống ngay cửa miệng hang. Lươn rất háu ăn, ngửi thấy mùi là tự động tìm đường chui vô trúm. Lúc ấy chỉ việc đem lươn về đổ vô đống tro bếp, vuốt cho sạch nhớt sau đó đem rửa lại với dấm cho sạch. Xong mổ bụng lấy hết ruột, để cho ráo nước.
Lươn có thể chế biến thành nhiều món. Nếu sang thì làm lươn um, lươn chiên giòn, lươn băm xúc bánh tráng, lươn nướng, lươn dồn thịt, chả lươn... Còn đơn giản hơn chỉ cần sả ớt, cà ri, hành tỏi, ướp với lươn cắt khúc cỡ bằng đốt ngón tay, xào chín, bạn cho thêm rau om thái nhuyễn, đậu phộng rang giã bể rải lên mặt.
Đấy là món lươn xào lăn. Còn nếu muốn nấu canh chua lươn thì cần chuẩn bị một cái bắp chuối. Lươn xắt từng khúc khoảng 10 cm, bắc nồi mỡ cho nóng, bỏ sả băm nhuyễn vào cho thơm, thả lươn vào xào sơ cho thấm gia vị rồi vớt lươn ra tô. Cà chua thái bỏ vào nồi, nước me dầm lược sạch cho vào nấu sôi. Thêm vài lát ớt, ngò gai, hành, rau om. Bên mâm cơm nóng, với đĩa lươn xào lăn thơm lựng, tô canh chua bốc khói, bạn đã có một bữa cơm ngon miệng rồi.
Còn món lẩu lươn cũng cách nấu như canh chua rồi xếp vào lẩu quạt than cho hồng, hoặc nếu có bếp ga loại mi-ni thì càng tiện. Lẩu sôi, nhúng rau đắng, cần nước, trộn chung với cây chuối hột bào, rồi ăn với bún.
Cứ thử tưởng tượng xem! Ngoài trời đang mưa, cả nhà ngồi quây quần bên lẩu lươn bốc khói nghi ngút, một cảm giác thật đầm ấm và hạnh phúc biết chừng nào!
Cơm trái dừa Bình ĐịnhCông đâu công uổng công thừa
Công đâu xách nước tưới dừa Tam Quan
Câu ca dao trên nói rằng: Tam Quan (Hoài Nhơn - Bình Định) là xứ nhiều dừa. Trước khi ăn dùng trái dừa xiêm (dừa nạo) vạt miệng đổ nước ra (nước dùng để nấu cơm), cho cơm thập cẩm trộn sẵn vào trái dừa. Sau đó đem hấp cách thủy, cho nóng lên, khói bốc nghi ngút. Khi ăn dùng nĩa, xúc trực tiếp vào trái dừa, ăn với nước chấm tương ớt. Khi hấp cách thủy, cơm dừa vẫn để nguyên trong trái dừa, nhằm làm tăng độ thơm và cả chất béo của cơm dừa.
Trong ẩm thực cung đình xưa kia, cơm trái dừa được hấp cách thủy bằng loại dừa xiêm có trái thật nhỏ, chứa khoảng 1 bát cơm nhỏ.
Khi món ăn này ra khỏi cung đình, trở thành phổ biến, người ta chọn trái dừa xiêm lớn hơn vì ngoài mục đích thưởng thức ra, còn dùng để ăn cho đủ no. Cơm trái dừa được nêm nếm vừa ăn trước khi đem đi hấp, do đó khi ăn không phải dùng thêm nước chấm. Ngoài ra nếu khách không muốn ăn cơm dừa thập cẩm, có thể yêu cầu tiệm cho vào cơm những món ăn mà mình ưa thích như lạp xường, tôm, thịt heo hoặc chả Huế.
Ăn từng muỗng nhỏ, nhai chậm rãi để thưởng thức được mùi vị của món ăn cung đình này. Nó có mùi thơm của nước dừa xiêm, ngọt, béo, hạt cơm bóng mượt. Cái thú khi ăn cơm trái dừa là ăn trực tiếp trên trái dừa, không phải ăn bằng chén. Với trái dừa xinh xắn trắng ngà, mùi thơm của dừa hòa quyện cùng làn khói bốc lên làm cho tất cả các giác quan đều hưởng trọn vẹn hương vị của món ăn.
Bánh hỏi Bình Định
Bánh hỏi được làm từ gạo, ăn với lá hẹ, nước chấm đủ vị chua, cay, mặn ngọt; ăn vừa ngon, vừa bổ, có thể ăn no thay cơm. Đây là món đặc sản của Bình Định mà cả người nông thôn và thành thị đều ưa chuộng.
Bánh hỏi - cái tên gọi thật ngộ nghĩnh, mới nghe qua thấy là lạ, nó là loại bánh được xếp vào hàng đặc sản nổi tiếng của Bình Định. Người người, nhà nhà ở đây rất ưa chuộng, món ăn bình thường, đơn giản mà ngon miệng ấy. Nhiều nơi ở Bình Định có các cơ sở làm bánh hỏi, và nhiều hàng quán mọc lên tự bao đời chỉ chuyên bán bánh hỏi. Dân phố thì có thói quen dùng bánh hỏi vào bữa điểm tâm buổi sáng trước khi bắt đầu công việc mới. Còn dân vùng thôn quê ở Bình Định thường dùng bánh hỏi vào bữa giữa buổi (gọi là nửa buổi và xế).
Bánh hỏi được làm từ gạo ngon, thơm, trắng nhất. Sợi bánh nhỏ li ti như sợi râu bắp (ngô). Nó được những đôi tay khéo léo làm thành những thếp mỏng, hình chữ nhật, dài bằng hai ngón tay. Để bánh mịn, mềm, các sợi bánh không dính chụm vào nhau thì khâu nhồi bột phải thật kỹ và khâu bắc thành từng thếp trên vỉa tre phải nhanh và khéo.
Bánh hỏi rất hợp với lá hẹ. Ăn bánh mà không có lá hẹ thì mất một phần vị ngon. Hẹ tươi thái mỏng rắc lên bánh, dùng dầu (mỡ) phi thơm quệt một lớp thật mỏng lên từng thếp bánh để lá hẹ dính kết, không bị rơi ra. Nước chấm pha khéo cùng đường đen (đường kết tinh), vắt chanh, thêm một vài lát ớt đỏ tươi, tạo nên vị chua chua, ngọt ngọt, hòa cùng vị mặn của nước chấm, và vị cay của ớt đi với bánh hỏi thật là tuyệt! Bánh hỏi ăn kèm thêm một ít lòng heo, thịt ba chỉ hay chả lụa cuốn với bánh tráng mỏng thì càng ngon.Vị ngọt, thanh, bùi của bột gạo, vị cay the the của lá hẹ, cùng với vị béo của dầu, mỡ, khiến người ta bị quyến rũ. Bánh hỏi ăn không ngán như những thứ bánh khác, có thể ăn no, ăn thay cơm vì nó vừa ngon, vừa bổ. Hiện nay ở Quảng Ngãi, Phú Yên nhiều người cũng học cách làm bánh hỏi của Bình Định, nhưng không thể ngon bằng, có cảm giác như thiếu một cái gì đó. Đến Bình Định, bạn không chỉ được thưởng thức những đặc sản như bánh tráng dừa Tam Quan, bánh ít lá gai mà còn có bánh hỏi! Cái tên bánh thật mộc mạc mà thân thương lạ!
(còn tiếp)
